_{Libreville, Gabon}

Onze wasmachine is stuk. Tijdens het centrifugeren lijkt het alsof er een vliegtuig vanuit het washok de lucht in gaat. Oorverdovend lawaai en de hele flat weet dat we aan het wassen zijn.

Vandaag om 8 uur komt er een reparateur langs. Gelukkig. De vuile was begint zich al aardig op te stapelen. De vraag is natuurlijk of het te repareren valt — want het klinkt serieus foute boel — en of er wel een vervangend onderdeel voorhanden is. Het grote probleem van Gabon: onderdelen. Er staan hier auto’s maanden, ja zelfs jaren langs de kant van de weg vanwege een lekke band. Maar goed, eerst maar eens de monteur afwachten.

Om acht uur heb ik het hok waar de machine in staat zoveel mogelijk leeggemaakt. Alle ruimte om de machine te ontmantelen. Leek me fijn. Om negen uur is er nog niemand. Ook geen berichtje. Om tien uur breekt de zon door, maar geen onderhoudsmonteur.

Het wordt elf uur, twaalf uur. Niemand. En geen berichtje.

En zo herkenbaar. Het is niet de eerste keer. Je kunt afspraken maken, zeker. Je kunt een tijd afspreken. Maar het wordt altijd later eer iemand komt opdagen. Dus je anticipeert erop. Je gaat zelf ook maar wat later naar een afspraak. Vindt het al heel normaal als iemand anderhalf uur later komt dan de afspraak was. Je wordt niet eens meer boos. Dat heeft er ook mee te maken dat de ander zich van geen ‘kwaad’ bewust is. Ik ben er nu toch? lijkt de gedachte.

We maakten het mee in Mexico, we maakten het iets minder en anders mee in Cambodja en nu in Gabon is het steevast aan de orde.

We vroegen in Mexico ter controle altijd: bedoel je met 9 uur Mexicaanse tijd, of 9 uur Europese tijd? Nee, 9 uur is 9 uur, was dan de reactie. Vervolgens verscheen iemand om 11 uur. “Nee, maar bij zakelijke afspraken zijn we wel op tijd.” Ze houden zichzelf voor de gek, want ook in organisaties komen mensen te laat. Het lukt gewoon niet om op tijd te komen.

Het besef van tijd

De antropoloog Edward Hall maakte in de jaren ’50 het onderscheid tussen mono– en polychrone tijdsculturen.

In een monochrone cultuur (bijvoorbeeld Duitsland, Nederland of Japan) is tijd zo lineair als maar kan. Je kunt dus ook een tijd afspreken op de minuut nauwkeurig. Een afspraak die je met een ander maakt, is een contract. Dat is ook meteen heilig: dit staat boven de relatie. Het uur staat vast, en daar heb je je aan te houden. Te laat komen door overmacht meld je onmiddellijk met een berichtje.

In een polychrone cultuur (bijvoorbeeld Mexico, Gabon en in wat mindere mate misschien Cambodja) is tijd vloeibaar en relationeel. Wat er op dat moment echt speelt — een familielid dat langskomt, een gesprek dat niet afgebroken kan worden — heeft meer gewicht dan het uur op de klok.

De afspraak is een intentie, geen belofte

De aankondiging “ik kom om 8 uur” functioneert als een intentie, niet als een toezegging. Het is beleefd, het stelt mij als onderdeel van de afspraak immers ook gerust en ik kan nu om de afspraak heen plannen en het is ook nog eens sociaal heel correct. Maar het is geen bindend contract.

Als er iets tussenkomt — een buur, een onverwachte situatie, een gesprek — is dat wat aandacht verdient. De afspraak kan wachten; de mens die voor je neus staat niet.

In een monochrone cultuur verlies je gezicht als je te laat komt. In een polychrone cultuur verlies je gezicht als je iemand ruw afbreekt voor een afspraak — sorry, maar ik moet nu gaan — of als je star vasthoudt aan een uur terwijl het leven zijn gang gaat.

Cambodja is ook polychronisch, maar boeddhistische normen rond kalmte, gezichtsbehoud en het niet-belasten van anderen maken dat je je anders voelt als iemand te laat komt. Cambodjanen beseffen dat te laat komen de ander in een ongemakkelijke positie brengt, wat gezichtsverlies is.

Wat doe ik met mijn frustratie?

Ik rekende er al op dat iemand te laat komt. Er is geen opzet in het spel: “ik kom expres te laat.” Nee, die 8 uur was oprecht bedoeld. De intentie is altijd goed. Dat verzacht de frustratie. Gabonezen proberen het echt. Maar hun concept en mijn concept van tijd komen niet echt overeen. Is het punctualiteit? Is dat zo belangrijk voor mij? Ja, kennelijk. Voor een Gabonees komt er ogenschijnlijk steeds ‘iets tussen’. En voor haar of hem is het veel belangrijker om ‘present’ te zijn, er voor de ander te zijn. Wie die ander is? Dat bepaalt de omstandigheid. En ik? Ja, ik heb al die tijd zitten wachten, maar dat is in zekere zin… uit het zicht. En daardoor niet relevant. Niet relevant voor de relatie. Niet relevant voor het moment.

Het is een beetje alsof we een ander spel spelen met dezelfde stukken op hetzelfde bord. Ingewikkeld. Nauwelijks

Om half 3 komt de reparateur alsnog. Hij had geen vervoer kunnen regelen…